هدف پژوهش فهم نگاه فیض کاشانی و مقدس اردبیلی در باب حکومت با بهره گیری از الگوی نظری «غایت-مشروعیت» و با استفاده از روش تفسیری است. در بخش غایت حکومت، فیض کاشانی معتقد به حفظ اجتماع ضروری انسان ها و تهیه اسباب معیشت مردم و منقادنمودن سیاست عرفی در سیاست شرعی است، و مقدس اردبیلی هیچ انتظار دینی و بعضاً سیاسی و اجتماعی از حکومت ها نداشت. در بخش کیستی حاکم، فیض کاشانی از باب حفظ نظم و وحدت مسلمین و ترویج دین و تعظیم شعار الهی (نقش کارکردی حکومت) حکم به مشروعیت حکومت صفوی داد و مقدس اردبیلی معتقد بود در دوران غیبت هیچ حاکمیتی مشروعیت ندارد و پادشاهان همه در اوج ظلم، و جائر هستند. در حوزه محدودیت اِعمال قدرت، فیض کاشانی بر عرف، عرف منقاد به شرع، تعیین وظایف مشخص برای شاهان صفوی و دخالت گری عملی در حکومت تأکید دارد و مقدس اردبیلی دو اصل شورا و امر به معروف و نهی از منکر و تعیین وظایف مشخص برای حکومت (عدالت خواهی و رفع ظلم از مردم) را به عنوان محدودیت های قدرت هر حکومتی طرح نمودند. در حوزه حق اِعتراض بر ضد حاکمیت، فیض کاشانی با دعوت مردم به اطاعت از پادشاهان، مخالف هرگونه اقدام اصلاحی و رادیکال توسط مردم علیه حکام بوده است. مقدس اردبیلی ضمن درخواست از مردم برای مقابله منفی علیه حکومت صفوی (از باب مخالفت با ظلم حکومت ها)، ولی می گوید حتی حب حاکم کافر از جهت حمایت و حفظ و گسترش اسلام (آموزه های شیعی) و مسلمین جایز است. روایة الحکومة فی الفکر السیاسی للفیض الکاشانی والمقدس الأردبیلی یهدف هذا البحث إلی فهم رؤیة الفیض الکاشانی والمقدس الأردبیلی بشأن الحکومة (الحکم)، وذلک بالاستفادة من النموذج النظری «الغایة - الشرعیة» وباستخدام المنهج التفسیری. فی قسم غایة الحکومة، یعتقد الفیض الکاشانی بضرورة الحفاظ علی الاجتماع الضروری للبشر وتوفیر سبل العیش للناس وإخضاع السیاسة العرفیة للسیاسة الشرعیة. أمّا المقدس الأردبیلی، فلم یکن یتوقع أی دور دینی أو حتی سیاسی واجتماعی من الحکومات. وفی قسم هویة الحاکم، أقرّ الفیض الکاشانی بشرعیة الحکومة الصفویة من أجل الحفاظ علی النظام ووحدة المسلمین ونشر الدین وتعظیم الشعائر الإلهیة (الدور الوظیفی للحکومة)، بینما اعتقد المقدس الأردبیلی أنّه فی عصر الغیبة لا تتمتع أی حکومة بالشرعیة وأنّ جمیع الملوک فی قمة الظلم والجور. وفی مجال قیود ممارسة السلطة، یؤکِّد الفیض الکاشانی علی العرف الذی یخضع للشرع وتحدید واجبات واضحة  للملوک الصفویین والتدخل العملی فی الحکم. أمّا المقدس الأردبیلی فقد طرح مبدأی الشوری والأمر بالمعروف والنهی عن المنکر وتحدید واجبات معینة للحکومة (المطالبة بالعدالة ورفع الظلم عن الناس) کقیود علی سلطة أی حکومة. وفی مجال حق الاعتراض ضد الحکومة ، کان الفیض الکاشانی، بدعوته الناس إلی طاعة الملوک، معارضًا لأیّ محاولة إصلاحیة جذریة من قِبَل الشعب ضدّ الحکام. أما المقدس الأردبیلی، فطلب من الناس المقاومة السلبیة ضد الحکم الصفوی (لمواجهة ظلم الحکومات)،  إلّا أنّه یقول إنّ حب الحاکم الکافر جائز إذا کان ذلک فی سبیل دعم الإسلام وحمایة المسلمین ونشر الإسلام (التعالیم الشیعیة). الفیض الکاشانی, المقدس الأردبیلی, الفکر السیاسی, الحکومة (الحکم), الغایة – الشرعیة

در این مقاله دو مفهوم گاهانی به هم پیوسته، اسپنیشته مینیو و اسپنته مینیو، با دو مفهوم بنیادین در نظام اندیشگی محیی الدین ابن عربی، فیض اقدس و فیض مقدس، مقایسه می شود. هدف از این قیاس، بیش از تطبیق این دو مفهوم، تلاش برای تبیین یکی از امهات مفاهیم گاهانی در چارچوب نظریات یکی از چهره های اصلی عرفان اسلامی است. به این منظور، در گام نخست نگاهی به دو لفظ اسپنیشته مینیو و اسپنته مینیو می اندازیم و پس از بررسی کارکرد این دو اقنوم در یزدان شناخت گاهانی، در بخش دوم، توضیح بسیار کوتاهی درباره دو مفهوم فیض اقدس و فیض مقدس ارائه می کنیم. در بخش سوم مقاله، به مقایسه دو مفهوم گاهانی با دو اصل مورد اشاره در اندیشه ابن عربی می پردازیم. آوانویسی متون گاهانی در سراسر این مقاله مطابق روش هلموت هومباخ است (Humbach, 1991).

براساس متون دینی، وساطت فیض یکی از شئون ولایت باطنی پیامبران و امامان است. برای درکی نزدیک به واقعیت از واسطۀ فیض بودن پیامبر و امام و دوری از افراط و تفریط، باید چیستی و مبانی آن را به درستی شناخت. در این نوشتار، با تکیه بر متون دینی و با اشاره به سخنان متکلمان، حکیمان الهی و به ویژه عرفای اسلامی، تفسیری از چیستی و برخی از مبانی مهم واسطۀ فیض بودن پیامبر و امام بیان کرده ایم. وساطت فیض در پیامبر و امام ماهیتی حقیقی دارد. اولیای الهی این مقام را به واسطۀ حقیقت مجرد و نوری خود دارا هستند. این مقام برای آنان در زندگی دنیا با رسیدن به بالاترین مقامات ولایت فعلیت می‎یابد. پیامبر و امام هدف نهایی آفرینش هستند و ظهور اشیا، کسب کمالات وجودی و بازگشت آنان به سوی حق، به واسطۀ وجود آنان انجام می‎گیرد. وحدت و صرافت وجود حق تعالی، لزوم وساطت برای ظهور حق تعالی در مرتبۀ اسما و فعل، جامعیت انسان کامل و توانایی برای ولایت و تقرب به حق تعالی از مبانی مهم آن است.

از نظر ابن عربی، خداوند دارای دو سطح ذات و صفات است که در مرحله ذات، نشناختنی و فراتر از معرفت بشری است. ذات حق چون گنجی مخفی بوده که از طریق عشق در مراتب اعیان ثابته و یا فیض اقدس و فیض مقدس ظهور کرده است. جهان هستی برحسب نظریه «تجلی»، از حق تا خلق، دارای پنج مرتبه (حضرت) است که هر مرتبه نسبت به مراتب مافوق به عنوان سایه، خیال و مثال است. بنابراین، مطابق با این نظریه جهان هستی همواره در حال خلق و فناست.جایگاه انسان در این هستی از لحاظ مرتبه پیدایش در محسوسات، آخرین و از لحاظ ارزش و پیدایش در علم خداوندی، اولین است. بدین ترتیب، انسان (انسان کامل) که جامع کونین (عالم غیب و عالم شهادت) و مجمع البحرین (حق و خلق) است، روشن ترین آینه هستی برای بازتاباندن اسماء و صفات الهی است. این مقاله دیدگاه وحدت وجود ابن عربی را در سه عنوان کلی خدا، جهان و انسان تبیین می کند و ضمن کشف رابطه آن ها، نشان می دهد که انسان محور هستی و آینه تمام نمای اسما و صفات الهی است.

یکی از کلیدی ترین واژه های عرفانی در اندیشه مولوی «عدم» می باشد. مولوی در آثارش این واژه را با «نیستی» به صورت مترادف به کار می برد. این گزاره عرفانی که در واقع یکی از هسته های اولیه و مرکزی اندیشه عرفانی مولوی را تشکیل می دهد، در منظومه فکری وی در معانی متفاوت و گاهی مختلف از هم به کار می رود که برای ناآشنای با زبان و اندیشه مولانا، شاید امری مغلق بنماید. لیکن جریان سیال ذهن مولوی از این گزاره، معانی متفاوت خلق کرده است که از آن نمونه می توان به کاربرد آن در مفهوم اعیان ثابته، عالم ماوراء طبیعت و ماده، دنیای علم خداوند، کارگاه صنع حق، مقام فقر و فنا، انکسار صفات بشری، حقیقت کلیه، عالم غیب و مجردات، عالم خیال و هوی و هوس اشاره کرد.

سیروس علی نژاد از روزنامه نگاران استخوان دار و بسیار آگاه از تاریخ تحولات فرهنگی معاصر ایران به همراه صفدر تقی زاده از مترجمان متفکر و صاحب نظر در ادبیات، در چند جلسه با نجف دریابندری به گفتگویی گرم و پر از گفتنی های جذاب نشسته اند. گاه حال وهوای مصاحبه رنگ حرف کشیدن از نجف دریابندری را به خود گرفته است و گاه هم مصاحبه گران در چهرهٔ محاجه گری بسیار زیرک، سخن را به چانه زنی کشانده اند. حاصل گفتگو البته بسیار خواندنی از آب درآمده است. از جزئیاتی که دریابندری درباره زندگی فرهنگی و سیاسی اش می گوید تا اظهارنظرهای او در باب ادبیات معاصر ایران و پیچ و خم ترجمه و قضاوت های صریح و بی تعارف او در خصوص شخصیت هایی چون سیدحسن تقی زاده، احمد شاملو، صادق هدایت، جلال آل احمد، ابراهیم گلستان، محمدعلی اسلامی ندوشن و .... . این نوشتار، فیضی است که نصیب نویسنده مقاله شده است تااز منظر خواننده ای علاقه مند، حاصل تأملات خود را پس از خواندن مشتاقانه کتاب به قلم آورد و با خوانندگان در میان گذارد.

این نوشتار در واقع به منظور تجلیل ازمقام علمی ، فرهنگی ، آموزشی و پژوهشی جناب آقای دکتر علیرضا فیض، استاد بلند مرتبه و مدیر گروه آموزشی فقه و حقوق اسلامی دانشگاه تهران، که پس از 43 سال خدمات با ارزش آموزشی و پژوهشی، در آغاز سال جاری به افتخار بزرگ بازنشستگی نائل آمده اند، تهیه گردیده است. بخشی از آن به خامه مبارک استاد و بخشی از آن برپایه بیانات شفاهی ایشان بخشهای دیگر به همت جناب آقای دکتر باقری، از شاگردان و همکاران معظم له در گروه فقه، تالیف و تدوین شده است. امید می رود این مختصر، چون آثار ارزشمند و زندگی پربرکت استاد برای همه مفید افتد؛ همچنانکه انتظار می رود که از وجود پر فیض ایشان همچون گذشته بهره ها نصیب جامعه علم و ادب و فرهنگ گردد.

مفهوم «حضرات خمس» از مفاهیم اصلی مکتب عرفانی ابنعربی، است. حضرات خمس، مراتب کلّی وجود هستند که درجات و مراتب تجلیات و ظهورات وجود مطلق را نشان میدهند و بهترتیب نزولی عبارتند از احدیت؛ واحدیت؛ خیال مطلق؛ حس؛ کون جامع. به هریک از این حضرات، عالمی نیز منتسب میشود که عبارتند از لاهوت؛ جبروت؛ ملکوت؛ ملک؛ و انسان کامل. در این مقاله، به بررسی تطبیقی دیدگاه ابنعربی و سیدحیدرآملی در مورد حضرات و عوالم منسوب به آنها میپردازیم. گرچه سیدحیدر دنبالهروی ابنعربی است اما حداقل در دو مسئله مهم ختم ولایت و لزوم تلفیق تشیع و تصوف و بهتعبیری شریعت و طریقت، راه خود را شجاعانه و منتقدانه از ابنعربی جدا میکند و راهی را درپیش میگیرد که میتوان با عنوان عرفان شیعی یا رویکرد شیعی به عرفان ابنعربی از آن یاد کرد. از شباهتهای این دو عارف، باور به دو نوع تجلی است یکی تجلی علمی غیبی در ساحت علم خداوند که در قالب «اعیان ثابته» شکل میگیرد و دیگری تجلی شهودی در سطح عالم خارج که شامل کائنات میشود. تفاوت دو دیدگاه این است که ابنعربی در مقام مقایسه، بحث عوالم و ترتیب و آنها را با جزئیات و دقت بیشتری نسبت به سیدحیدر طرح کرده است.

فیض کاشانی یکی از معدود عالمان شیعی است که با داشتن دیدگاهی مبتنی بر حدیث در فقه (اخباریگری)، بینش فلسفی با گرایش به حکمت متعالیه و عرفان و تصوف دارد. این مقاله پس از بررسی مکتب فلسفی او، به پاسخ این سوال می پردازد که چگونه فیض میان اخباریگری و حکمت متعالیه و عرفان و تصوف جمع کرده است. آیا او شخصیتی چند وجهی است یا به گونه ای میان رشته ای بین حکمت و عرفان و اخباریگری عمل کرده و از هر یک از آنها در تبیین دیگری بهره برده است و یا به وحدت میان برهان و قرآن و عرفان معتقد است و در این فرض، آیا دیدگاه او با نظریه صدرا در این مساله متفاوت است یا خیر؟